Havuz kapatma sistemleri: hangi örtü hangi havuza uygun?

Karşılaştırmayı yaparken tek bir puan üretmek yanıltıcıdır; her tip farklı bir yükü karşılamak için tasarlanmıştır. Solar örtü ısı ve buharlaşma için, güvenlik örtüsü yük taşımak için, kış örtüsü kirlilik ve donma dönemi için, lamelli örtü günlük otomatik kullanım için, teleskopik kapatma ise sezon uzatmak için yapılır. Aşağıdaki tablo bu beş tipi yedi başlıkta yan yana koyar.

Tablonun en çok yanlış okunan satırı güvenlik örtüsüdür. Ağ tipi güvenlik örtüsü yükü taşır ama ısı tutmaz ve buharlaşmayı ciddi ölçüde azaltmaz; ısı hedefi olan bir projede tek başına yeterli değildir. Buna karşılık solar örtü ısıyı en ucuz yoldan tutar ama üzerine düşen bir çocuğu taşımaz, hatta yüzeyi kapattığı için görüşü engeller. İki hedefi birden isteyen projelerde ya branda tipi güvenlik örtüsü ya da lamelli örtü ile ayrı bir bariyer birlikte kurgulanır.

Açık havuzda ısı kaybı dört yoldan olur: yüzeyden buharlaşma, yüzeyden ışınım, su ile hava arasındaki taşınım ve gövdeden zemine iletim. Bunların içinde en büyük kalem buharlaşmadır ve nedeni suyun buharlaşma entalpisidir. Wikipedia "Enthalpy of vaporization" maddesine göre suyun buharlaşma entalpisi 100 °C'de 40,66 kJ/mol, kütle başına 2.257 J/g değerindedir; aynı madde bu enerjinin, aynı miktarda suyu 0 °C'den 100 °C'ye ısıtmak için gereken enerjinin beş katından fazla olduğunu belirtir. Yani buharlaşan her kilogram su, havuzdan yaklaşık 2.257 kJ enerjiyi birlikte götürür.

Sayıyı somutlaştırmak kolaydır. 32 m² yüzeyli bir açık havuzda yaz gününde 5 mm su buharlaştığını varsayalım; bu, metrekare başına 5 kg, toplam 160 kg sudur. Götürülen enerji 160 x 2.257 = 361.120 kJ, yani yaklaşık 100 kWh'tir. Aynı havuzu bir gecede 1 °C ısıtmak için gereken enerji, 48 m³ su ve 4,18 kJ/kg·K özgül ısı ile yaklaşık 56 kWh'tir. Tek günlük buharlaşma kaybı, iki derecelik bir ısıtma işinin karşılığıdır. Örtü bu kaybı doğrudan durdurduğu için, kapalı geçirilen gecelerde toplam ısı kaybının yüzde 50 ile 70 arasındaki bölümü ortadan kalkar.

Buharlaşmanın ikinci sonucu su kimyasındadır. Buharlaşan su saf olarak gider, çözünmüş tuzları ve kimyasalları havuzda bırakır; tamamlama suyu ise kendi sertliğini ve toplam çözünmüş katısını ekler. Örtülü işletilen bir havuzda tamamlama miktarı düştüğü için toplam çözünmüş katı artışı yavaşlar ve havuz bakımı yükü azalır. Aynı nedenle stabilizatör ve klor tüketimi de düşer; kapalı yüzeye ulaşan mor ötesi ışın miktarı azaldığı için serbest klorun fotolizle bozunması yavaşlar.

Sahada en sık karışan iki kalem güvenlik örtüsü ile kış örtüsüdür; ikisi de sezon dışında havuzun üstünde durur, ikisi de manueldir, fiyat listesinde yan yana görünür. Teknik olarak farklı işler yaparlar. Kış örtüsü, havuzu yaprak, toz ve yağıştan koruyan opak bir brandadır; kenarlarından halat, kum torbası ya da su torbasıyla sabitlenir, üzerinde su birikir ve tanımlı bir taşıma yükü yoktur. Bir çocuk ya da evcil hayvan bu örtünün üzerine çıkarsa örtü altına doğru çöker.

Güvenlik örtüsü ise yük taşımak üzere tasarlanmış, döşemeye ankrajlanan gergin bir sistemdir. İki uluslararası referansı vardır: Fransız NF P90-308 standardı, gömme özel havuzlarda kullanılan güvenlik örtülerinin ve kapaklarının performansını tanımlar; Amerikan ASTM F1346 ise yüzme havuzları, sıcak küvetler ve spa'lar için güvenlik örtüsü performans şartnamesidir. Her iki standart da benzer mantıkla çalışır: örtü belirli bir statik yükü taşımalı, kenar ile döşeme arasında bir çocuğun geçebileceği açıklık bırakmamalı ve üzerine çıkan kişinin altına kaymasına izin vermemelidir. Bir örtünün güvenlik örtüsü sayılması için üreticinin bu standartlardan birine göre test raporu sunması beklenir; "kalın branda" olması yetmez.

Teleskopik kapatmada ilk karar yüksekliktir; malzeme, ray tipi, statik hesap ve idari süreç bu karara bağlıdır. Uygulamada üç sınıf ayrışır. Alçak sınıf, tepe noktası 1 m'nin altında kalan, havuz kenarında yürünemeyen kabindir; su yüzeyini kapatır, sezonu uzatır ve çoğu yerde bahçe elemanı sayılır. Orta sınıf 1 ile 1,8 m arasındadır; havuz içine girilebilir, kenarda eğilerek hareket edilir. Yüksek sınıf 1,8 m üzerindedir, içinde ayakta yürünür ve fiilen bir yapı gibi davranır; kapalı alan oluşturduğu için imar mevzuatı bakımından çoğu belediyede yapı ruhsatı ya da en azından basit yapı bildirimi gerektirir. Proje başlangıcında bu sınıf seçilmezse, ray betonu döküldükten sonra yükseklik değiştirmek mümkün olmaz.

Polikarbonatın seçilme nedeni tek bir özelliği değil, üç özelliğin birleşimidir. Yoğunluğu 1,20 ile 1,22 g/cm³ olduğu için aynı kalınlıktaki camın yarısından hafiftir; darbe dayanımı yüksektir, dolu levhada kırıldığında keskin parça vermez; görünür ışık geçirgenliği birçok cam türünden iyidir, bu yüzden kapalı kabin içinde gündüz aydınlatma gerekmez. Çalışma sıcaklığı -40 °C ile 115 ile 130 °C arasında kaldığı için Türkiye'nin hiçbir ikliminde sınırına yaklaşılmaz. Buna karşılık ısı iletim katsayısı camdan düşük olsa da tek katmanlı bir panel yalıtım elemanı değildir; kabin içindeki sıcaklık artışı yalıtımdan değil, rüzgârın kesilmesinden ve sera etkisinden gelir.

Seçim üç soruyla daralır: havuz ısıtmalı mı, sezon dışında su havuzda kalacak mı, havuz alanına çocuk erişimi var mı. Isıtmasız bir açık havuzda kapatmanın işi sezon uzatmaktır; ısıtmalı bir havuzda ise doğrudan yakıt hesabına girer, çünkü örtüsüz işletilen ısıtmalı havuz geceleri kazandığı ısının büyük bölümünü buharlaşmayla verir. Çocuk erişimi olan her sitede karar, ısı performansından önce yük taşıma kriterine göre verilir.

İklim, kararı ikinci turda şekillendirir. Akdeniz ve Ege kıyısında kış sıcaklıkları yüksek, güneşlenme uzundur; burada solar örtü ile ısı pompası birleşimi sezonu Nisan'dan Kasım'a taşır, teleskopik kapatma ise yıl boyu kullanım isteyen villalarda anlamlıdır. Karadeniz kıyısında bağıl nem yıl boyu yüksek olduğu için buharlaşma kaybı görece düşüktür, ancak yağış ve yaprak yükü fazladır; ağ tipi güvenlik örtüsü suyu geçirdiği için burada branda tipe göre daha az sorun çıkarır. İç Anadolu ve Doğu Anadolu'da gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı büyüktür; gece kaybı belirleyici olduğu için lamelli örtü ya da alçak teleskopik kabin, solar örtüye göre belirgin fark yaratır. Kar yükünün yüksek olduğu illerde solar ve kış örtüsü kışın havuzun üstünde tek başına bırakılmaz.

Şartnameye yazılırken kapatma sistemi tek satır olarak geçmez. Sistem tipi, kapatılacak net yüzey ölçüsü, tahrik biçimi ve motor koruma sınıfı, güvenlik örtülerinde referans standart ve test raporu talebi, teleskopik kapatmada panel kalınlığı ile UV katmanı, profil alaşımı ve temper, ray detayı ve drenaj, ankraj tipi ve sayısı ayrı kalemler olarak yazılır. İşletme tarafında da bir madde eklenir: örtünün hangi sıklıkla temizleneceği ve kimyasal dozajın örtü kapalıyken nasıl yapılacağı. Kapalı yüzeyin altında biriken gazlar ve yükselen klor derişimi, örtü malzemesini zamanla yıprattığı için bu madde havuz bakımı planının parçasıdır.

Güvenlik örtüsünün standartlaşması, havuz kaynaklı çocuk boğulmalarına karşı alınan idari önlemlerle başlar. Fransa'da özel havuzlarda güvenlik ekipmanı bulundurmayı zorunlu kılan düzenlemeden sonra NF P90-306 ile NF P90-309 arasındaki standart ailesi oluşturulmuş, bu ailede bariyerler, alarmlar, kabinler ve örtüler ayrı ayrı tanımlanmıştır; NF P90-308 bu ailenin örtü ve kapak bölümüdür. Amerika Birleşik Devletleri tarafında ASTM F1346 aynı işlevi, yüzme havuzları ve spa'lar için performans şartnamesi olarak görür. İki metin farklı test düzeneği kullanır, ancak aynı iki soruyu sorar: örtü bir yetişkinin ağırlığını taşır mı, ve kenarından bir çocuk içeri sızabilir mi.

Malzeme tarafında iki bileşen belirleyicidir. Polikarbonat, yapı sektöründe kubbe aydınlatması, düz ve eğri cam yerine geçen yüzeyler, çatı levhaları ve gürültü bariyerlerinde kullanılan bir mühendislik plastiğidir; teleskopik kapatma bu birikimin havuz üstüne taşınmış halidir. Alüminyum tarafında 6063 alaşımı, ekstrüzyon endüstrisinin en yaygın alaşımıdır ve pencere, kapı ve çatı profillerinde kullanılır; teleskopik kabinin taşıyıcı iskeleti de aynı profil mantığıyla üretilir. Lamelli örtülerde ise mühendislik, yüzdürme ile yalıtımı tek kesitte birleştiren içi boş profil geometrisinden gelir.

Beş sistemin ortak sonucu şudur: havuz üstü kapatma, havuzun ısı bilançosunda en büyük kalemi doğrudan hedefleyen tek pasif önlemdir ve çalışma prensibi ısı yalıtımı değil, faz değişiminin engellenmesidir. Bu yüzden hangi tip seçilirse seçilsin, sistemin değeri kapalı kalma süresiyle ölçülür; günde on saat açık bırakılan bir örtü, kataloğunda hangi değer yazarsa yazsın o değeri vermez.