Bursa'da havuz yapımı: don, yamaç ve Nilüfer ovası ne değiştirir?

Bursa'nın yıllık ortalama sıcaklığı 14,9 °C, en sıcak ay ortalaması (Ağustos) 25,2 °C, en soğuk ay ortalaması (Ocak) 5,4 °C'dir; Ocak'ta ortalama en düşük sıcaklık 1,7 °C'dir. Ölçülen en yüksek sıcaklık 43,8 °C (Temmuz), en düşük -20,5 °C'dir (Ocak). Yıllık 719,1 mm yağış 119,8 güne dağılır; en yağışlı ay 93,9 mm ile Aralık, en kurak ay 14,3 mm ile Temmuz'dur. Yıllık güneşlenme 2.026,8 saattir ve yıllık ortalama bağıl nem yüzde 69,4'tür.

Tablonun havuz mühendisliği açısından iki belirleyici satırı Ocak ve Ağustos'tur. Ocak'ta ortalama en düşük sıcaklık 1,7 °C'dir; bu, ayın yarısında gece sıcaklıklarının sıfırın altına indiği anlamına gelir ve tesisatta durgun su donar. Ağustos'ta 25,2 °C ortalama, ısıtmasız açık havuz suyunun 26 °C civarında kalması demektir; 28 °C konfor sıcaklığına ısıtma olmadan ulaşılmaz. Aralık ile Mart arasındaki dört ayda ayda 13 ile 15 yağışlı gün vardır; kazı ve beton takvimi bu pencereden kaçınır.

Su donarken hacmi büyür; borunun ya da nozulun içinde kalan su donduğunda plastik gövdeyi çatlatır, açık havuzda kenar taşı altındaki nemli harç don çözülme döngüsüyle ufalanır. Bursa'da tehlike iki biçimde gelir: Ocak ve Şubat'ta gece donları ile kayıt -20,5 °C gibi uç soğuklarda çok günlük donma. Birincisi tesisatı, ikincisi su yüzeyini ve taşma kanalını etkiler.

Havuz projesi bu yükü üç katmanda karşılar. Birinci katman kot: pompa ve filtre hattı ile skimmer, ana tahliye ve nozul boruları don derinliğinin altında döşenir ya da boşaltılabilir eğimde yapılır. İkinci katman malzeme: kenar taşı ve derz harcı don çözülme dayanımlı seçilir; kaynak, püskürtme betonun yüksek basınç dayanımı, su geçirimsizlik ve don dayanımı özelliklerini birlikte verir, gövde betonu da aynı ölçütle seçilir. Üçüncü katman işletme: havuz kışa suyu taşma kanalının altına indirilmiş, tesisatı boşaltılmış ve üstü örtülmüş girer; tamamen boşaltılmaz.

Uludağ'ın eteğindeki Osmangazi, Yıldırım ve Nilüfer'in dağa bakan mahalleleri ile Mudanya'nın deniz sırtlarında villa parselleri çoğu zaman eğimlidir. Eğimli parselde havuz gövdesi bir yanıyla kazı şevine, öbür yanıyla dolguya oturur. Gövde bu durumda yalnız suyu taşıyan bir kap değil, yamaç toprağının ve yağmur suyunun yükünü alan bir istinat duvarıdır. Yamaç suyu gövdenin arkasında birikirse duvar hem toprak itkisini hem de hidrostatik basıncı taşır.

Şartname bunu üç maddeyle karşılar: gövdenin arkasında çakıl dolgu içinde delikli boru ile yamaç drenajı ve serbest çıkış, dağa bakan duvarın istinat duvarı olarak hesaplanması ve donatılandırılması, dolgu tarafındaki duvarın altına uzatılan topuk ile devrilme güvenliği. Havuz yapımı yamaçta genellikle kazı tarafında bir bahçe teras duvarı da gerektirir; bu duvar ile havuz gövdesi ayrı yapılar olarak derzle ayrılır.

Bursa, Wikipedia'nın anlatımıyla Nilüfer Nehri'nin kıyılarında kurulmuştur; Nilüfer, Görükle ve Mudanya yolu üzerindeki ova parselleri nehir alüvyonu üzerindedir ve yeraltı suyu mevsimsel olarak yüzeye yaklaşır. Arşimet ilkesine göre su tablası havuz tabanının üstüne çıktığında gövde, yerinden ettiği su ağırlığına eşit bir kuvvetle yukarı itilir; formül Fb = ρf · g · Vdisp biçimindedir. Doluyken havuz suyu bu kuvveti dengeler, boşken yalnız beton ağırlığı kalır.

Örnek: 10 x 5 m tabanlı, 1,5 m derinlikte bir betonarme havuz için su tablası taban kotunun 1,0 m üstüne çıktığında 10 x 5 x 1,0 = 50 m³ su yerinden edilir ve kaldırma kuvveti 50 ton mertebesindedir. Aynı havuzun 20 cm taban ve 20 cm duvarla beton hacmi kabaca 10 + 9 = 19 m³, ağırlığı 2.400 kg/m³ ile 46 ton civarındadır; güvenlik payı yoktur. Ova parselinde çözüm hidrostatik tahliye vanası, taban çıkıntısı ve pompa kuyusuna bağlı sürekli çevre drenajıdır. Bursa'da havuzun kışa tamamen boşaltılmış girmesi bu nedenle iki kez yasaktır: hem don hem kaldırma kuvveti.

Isıtmasız açık havuz Bursa'da Haziran ortasından Eylül ortasına kadar yaklaşık üç ay kullanılır; Ağustos ortalaması 25,2 °C su sıcaklığını 26 °C civarında tutar. Hava kaynaklı ısı pompası ve termal örtü sezonu Mayıs başından Ekim sonuna uzatır. Ocak ortalamasının 5,4 °C olması, ısı pompasının kışın düşük verimle çalışacağı anlamına gelir; yıl boyu kullanım hedefinde ısı pompası tek başına yetmez.

Bu yüzden Bursa'da villa ve otel projelerinde kapalı havuz, Akdeniz şehirlerine göre daha sık gündeme gelir. Kapalı havuzda ısıtmadan büyük kalem nem kontrolüdür: yüzde 69 yıllık nem ve soğuk dış yüzeyler yoğuşmayı artırır, nem alma santrali havuz hacmine göre boyutlanır. Çekirge'deki termal kaynaklar üçüncü seçeneği açar; termal su ile beslenen havuzda mineral içerik eşanjör ve paslanmaz seçimini değiştirir, bu konu ayrı bir termal havuz hesabıdır.

Bursa'da havuz tekniği üç coğrafi bilgiyi birleştirir. Uludağ, Wikipedia'nın deyişiyle şehrin üzerinde yükselen ve tarihte Misya Olimpos'u olarak bilinen dağdır; eteklerindeki eğim ve kar, istinat ve don detaylarının kaynağıdır. Nilüfer Nehri'nin ovası, yeraltı suyu ve kaldırma kuvveti hesabını getirir. Çekirge'deki Osmanlı dönemi kaplıcaları ise termal suyun havuz tekniğiyle ilişkisinin bu şehirde yüzyıllardır bilindiğini gösterir.

Özet kural buradan çıkar: Bursa'da havuz yapımı zemin etüdüyle başlar, yamaçta gövde istinat duvarı gibi hesaplanır, ovada drenaj gövdeden önce yapılır, tesisat don derinliğine göre döşenir ve havuz hiçbir kışa boş girmez. Yıl boyu kullanım isteniyorsa karar kapalı havuz ve nem kontrolüdür; ısı pompası tek başına Bursa kışını karşılamaz.